Wat kijken naar abstracte kunst ons leert over horen en verstaan

13 juli 2025
Auteur: Rene van der Wilk
Leestijd: 5 min

Als we naar abstracte kunst kijken, geeft ons brein betekenis aan wat we zien. Iedereen doet dat op zijn eigen manier. Iets vergelijkbaars gebeurt bij auditieve waarneming. Wanneer we een gedicht horen, naar muziek luisteren, een voordracht volgen of een verhaal horen, interpreteren we actief wat we waarnemen. Die interpretatie is nooit volledig objectief: onze herinneringen, kennis en verwachtingen kleuren wat we horen. Onderzoek met hersenscans laat zien dat bij het kijken naar abstracte kunst hersengebieden actief worden die ook betrokken zijn bij het interpreteren van auditieve informatie. Niet zo vreemd, want ook in lastige luistersituaties of bij gehoorverlies wordt de informatie die ons bereikt abstracter, en daarmee de persoonlijke interpretatie belangrijker. Het brein moet dan harder werken om de boodschap te reconstrueren. Cognitieve en creatieve processen gaan dan, net als bij het kijken naar abstracte kunst, een grotere rol spelen. Omdat abstracte kunst hersengebieden activeert die ook bij luisteren een rol spelen, en de hersenflexibiliteit stimuleert, kan het indirect bijdragen aan beter horen en verstaan.

abstracte kunst en verstaan Dyon Scheijen
Abstract kunstwerk van fysicus-audioloog Dyon Scheijen die op zijn website Art of Hearing ondermeer aandacht besteedt aan de relatie tussen kunst, wetenschap en audiologie.

Beholder’s Share: kunst maak je samen met je brein

In de kunstwereld bestaat het begrip ‘Beholder’s Share’. Dat houdt in dat een kunstwerk pas echt betekenis krijgt als iemand het bekijkt. De kijker voegt zijn eigen herinneringen, gevoelens en associaties toe. Neurowetenschappers van Columbia University in New York onderzochten hoe dat werkt in het brein. Bij het bekijken van abstracte kunst bleek een specifiek hersennetwerk actief te worden: het Default Mode Network.

Dat netwerk is vooral actief als we niet geconcentreerd met een taak bezig zijn, maar onze gedachten de vrije loop laten, zoals bijvoorbeeld bij het spontaan dagdromen, herinneringen ophalen of nadenken over onszelf. De naam ‘default’ verwijst naar het feit dat dit netwerk spontaan actief wordt wanneer er geen taak wordt uitgevoerd. Maar het is allesbehalve passief: het speelt een centrale rol bij het interpreteren van beelden, het vormen van betekenis en het verbinden van informatie met eerdere ervaringen.

Abstracte kunst doet daarmee niet alleen een beroep op geheugen en associaties, maar ook op creativiteit. Niet alleen het maakproces is creatief, ook het kijken naar abstracte kunst vraagt om een actieve en persoonlijke invulling. De toeschouwer speelt een net zo onmisbare rol in het ontstaan van betekenis als de kunstenaar zelf.

Uit het aangehaalde onderzoek van de Amerikaanse wetenschappers bleek dat hoe abstracter het schilderij was, hoe groter de verschillen in hersenactiviteit tussen deelnemers. Iedereen keek als het ware met zijn eigen referentiekader. Dat zagen de onderzoekers terug op fMRI-scans, vooral in hersengebieden die deel uitmaken van het Default Mode Network, zoals de voorhoofdskwab, slaapkwab en pariëtale kwab.

Luisteren en verstaan als actieve interpretatie

Bij luisteren in rumoerige situaties of bij gehoorverlies is de auditieve input vaak onvolledig. Het geluidsplaatje wordt minder betekenisvol en daarmee ook abstracter. Toch zijn we vaak nog opvallend goed in staat om de strekking mee te krijgen. Dat komt doordat het brein vanuit ons geheugen eerder gehoorde zinnen, context en taalregels gebruikt om de gaten op te vullen. Dit heet top-downverwerking: wat we al weten helpt om binnenkomende signalen te interpreteren. Die interpretatie ondersteunt de bottom-up informatie die via onze zintuigen binnenkomt.

Net als bij het kijken naar abstracte kunst interpreteert iedereen wat hij hoort op zijn eigen manier. Twee mensen met een goed gehoor kunnen eenzelfde gesprek toch verschillend begrijpen. Dat komt doordat elk brein woorden betekenis geeft op basis van eerdere ervaringen, emoties en verwachtingen. Bij mensen met gehoorverlies speelt dit nog sterker. Ook intonatie, emotie of timing wordt soms minder goed waargenomen. Hierdoor kunnen woorden anders overkomen dan bedoeld. Een sarcastische opmerking klinkt misschien neutraal, een grap als een serieuze mededeling. De speelsheid in een gesprek kan verloren gaan, en daarmee ook de ontspannen omgang met anderen en de vanzelfsprekendheid van het contact.

Zeker in drukke omgevingen, zoals een verjaardag, een druk restaurant of een station, is die aanvulling van cruciaal belang. Wie moeite heeft met horen, moet sterker leunen op deze cognitieve en creatieve processen. Dat kost mentale energie, vergroot de kans op misverstanden en kan relaties onder druk zetten. Het risico bestaat dat mensen zich terugtrekken uit sociale situaties of juist minder zin krijgen om het gesprek aan te gaan. Ook dat maakt persoonlijke interpretatie bij slechthorendheid tot een extra uitdaging.

Abstracte kunst en verstaan in rumoer: onverwacht verwant

Het onderzoek naar kunst liet zien dat abstracte beelden persoonlijke interpretatie uitlokken. Die interpretatie verschilt van persoon tot persoon en activeert hersengebieden voor creatief denken. Bij luisteren onder moeilijke omstandigheden gebeurt iets vergelijkbaars. We reconstrueren de boodschap aan de hand van losse flarden.

Beide processen maken gebruik van het Default Mode Network. Dit netwerk is dus niet alleen actief tijdens rust, maar ook wanneer we betekenis geven aan vage of onvolledige prikkels, of die nu visueel of auditief zijn. Het ondersteunt daarmee ook de top-down verwerking die nodig is bij slecht verstaanbare spraak.

Meer dan mooi: kunst als oefening voor het brein

Kunst kijken doet meer dan alleen plezier geven. Het activeert net die hersengebieden die we ook nodig hebben bij luisteren in complexe situaties. Onderzoek laat zien dat ervaring met abstracte kunst ons vermogen om betekenis te geven versterkt. Dat kan ook helpen bij het omgaan met lastig verstaanbare spraak.

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) beschouwt kunst inmiddels als een factor die bijdraagt aan gezondheid. Recent onderzoek bevestigt dit, met positieve effecten op reflectie, zingeving en cognitieve veerkracht.

Horen en verstaan doe je niet alleen met je oren

Luisteren is niet alleen iets van de oren, maar ook van het brein. Of het nu gaat om luisteren in lawaai of om gehoorverlies: het brein speelt een actieve rol. Het vult aan, interpreteert en reconstrueert zo goed als mogelijk wat niet goed hoorbaar is. Dat lijkt sterk op wat er gebeurt bij het bekijken van abstracte kunst.

De vergelijking met kunst helpt om beter te begrijpen hoe luisteren werkt, en laat zien hoe belangrijk de rol van onze hersenen is bij het verstaan. En misschien draagt dat ook bij aan meer waardering voor die actieve rol van het brein.

Hersenonderzoek laat bovendien zien dat luisteren onder moeilijke omstandigheden niet alleen tot extra aandacht en geheugenactivatie leidt, maar ook tot meetbaar andere hersenprocessen. Daarbij blijkt dat top-down verwerking de gaten in het spraaksignaal slechts beperkt kan opvangen, zeker wanneer het oor zelf verstoorde input aanlevert (lees meer).

Goed om te weten: de hersenen zijn in veel gevallen ook trainbaar. Net als bij het kijken naar kunst of het bespelen van een instrument, kunnen luistervaardigheden verbeteren door oefening. Over hoe dat werkt en waar de grenzen liggen, lees je meer in het artikel Je gehoor trainen, kan dat? op Listenin.nl.

Kijken naar abstracte kunst zou zomaar een helpende oefening kunnen zijn om de flexibiliteit van onze hersenen te trainen, en zo kunnen bijdragen aan beter horen en verstaan.

Bron:
Durkin, C.E., et al. Beholder’s Share in the Brain: Individual Differences in the Neural Response to Abstract vs. Representational Art. Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), 2025. Samengevat op Medscape, 1 juli 2025. https://www.medscape.com/viewarticle/arts-influence-brain-better-understood-new-data-2025a1000hit

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Meer nieuws

Tweede cochleair implantaat voor meer volwassenen vergoed, onder strikte voorwaarden

3 november 2026 | Volwassenen met ernstige slechthorendheid of doofheid aan beide oren kunnen voortaan onder voorwaarden een tweede [...]

Nieuwe internationale richtlijn: bij ernstig tot zeer ernstig gehoorverlies is meer nodig dan een hoortoestel

1 november 2026 | Een internationale groep van achttien deskundigen heeft een vernieuwde richtlijn gepubliceerd voor de audiologische zorg [...]

Cyberincident bij WS Audiology: hoortoestellen blijven functioneren ondanks appstoringen

29 oktober 2026 | WS Audiology (WSA), moederbedrijf van onder meer Widex, Signia en Rexton, is begin deze week [...]

CORGEE-test geeft meer inzicht in spraakverwerking bij jonge kinderen met hoortoestellen en CI’s

28 oktober 2026 | Met de CORGEE-test kunnen audiologen bij jonge kinderen objectief onderzoeken in hoeverre de hersenen reageren [...]