Slechthorendheid, cognitieve achteruitgang en dementie

Relatie tussen slechthorendheid en cognitieve achteruitgang gevonden, oorzaak nog onduidelijk

De afgelopen jaren is er steeds meer bewijs dat slechthorendheid gerelateerd is aan cognitieve achteruitgang en dat het ook een risicofactor is voor dementie bij ouderen.
Waardoor het verband tussen gehoorverlies, cognitieve achteruitgang en dementie precies wordt veroorzaakt, is nog niet duidelijk. Ook moet nog gaan blijken of hoortoestellen de cognitieve achteruitgang en aantasting van de hersenstructuren kunnen voorkomen of remmen.
Met de onderzoeksresultaten in de hand die er nu liggen, lijkt het wijsheid het zekere voor het onzekere te nemen en patiënten ook om deze reden te stimuleren bijtijds te beginnen met de revalidatie van het gehoor.
Lopend onderzoek kan over een paar jaar meer duidelijkheid brengen wat het effect van hoortoestellen is op de achteruitgang van cognitieve vermogens en dementie.
Minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge heeft in februari te kennen gegeven meer geld vrij te maken voor onderzoek naar dementie.

Door: René van der Wilk.
Datum: 19 juni 2019

Slechthorendheid, cognitieve achteruitgang en dementie bij ouderen

Verminderde communicatie en luisterstress kan ‘hersenfitheid’ aantasten

Voor de relatie tussen slechthorendheid, cognitieve achteruitgang en dementie worden meerdere mogelijke redenen aangedragen. Allereerst kan de achteruitgang komen door de verminderde sociale interactie. Door het misverstaan en de misverstanden, bestaat het risico dat slechthorenden met een niet gerevalideerd gehoor, sociale bijeenkomsten gaan vermijden. Als ze wél er heen gaan is de kans groot dat zij maar mondjesmaat aan de communicatie meedoen. Ouderen blijken sowieso al minder te gaan communiceren met het toenemen van de jaren. Dat geldt niet alleen voor ouderen die alleen wonen maar ook bij samenwonende stellen. Door deze verminderde interacties zullen ook de hersenen minder actief bezig zijn.
Wanneer het steeds vaker terugtrekken tot sociale isolatie leidt, kan dit uiteindelijk leiden tot chronische stress. Voor ons welzijn zijn sociale contacten zeer belangrijk. De langdurige stress die met sociale isolatie gepaard gaat, heeft op zijn beurt weer een negatief effect op onze hersenen. Communiceren met anderen behoort waarschijnlijk tot een van de beste dagelijkse trainingen van onze hersenen en voor een gezond mentaal welzijn.

Extra mentale belasting

Bij slechthorendheid kost verstaan extra mentale inspanning om van de onvolledig binnengekomen informatie een coherent geheel te maken. Bij slechthorenden is daardoor juist bij functionele MRI’s (fMRI’s) meer hersenactiviteit te zien. Deze verhoogde hersenactiviteit is minder positief dan in eerste instantie gedacht. De hersenen zijn weliswaar actiever, maar de extra mentale inspanning en ook de onzekerheid over of hetgeen wat er gezegd is wel goed verstaan is, zorgt namelijk voor luisterstress. Hierdoor zullen slechthorenden sneller geneigd zijn af te haken bij gesprekken. Horen en verstaan is immers vermoeiend en belastend. Daarbij zorgt de extra mentale energie die nodig is om een gesprek te volgen ervoor dat gebeurtenissen minder goed worden opgeslagen in het geheugen. Informatie wordt dus door het moeten bijzetten van alle mentale zeilen in complexe luistersituaties minder goed verwerkt.
De verslechterde hoorfunctie, de teruglopende communicatie en de samengaande stress, zowel door sociale isolatie als luisterstress, kunnen uiteindelijk een negatief effect hebben op de werking van ons geheugen en andere cognitieve processen. Dit is een mogelijke reden voor de aftakeling van hersenfuncties en hersenstructuren, waardoor de ‘hersenfitheid’ wordt aangetast.

Leeftijdsgerelateerd gehoorverlies mogelijk risicofactor voor dementie

In het afgelopen decennium zijn er aardig wat onderzoeken uitgevoerd naar de relatie tussen gehoorverlies, cognitieve achteruitgang en dementie. In 2017 zijn een aantal overzichtsstudies verschenen en meta-analyses uitgevoerd waarbij een significant verband is gevonden tussen leeftijdsgerelateerd gehoorverlies en verschillende cognitieve maten. De voorzichtige conclusie wordt getrokken dat slechthorendheid mogelijk een risicofactor is voor cognitieve achteruitgang en dementie bij ouderen, én dat slechthorendheid een beïnvloedbare risicofactor is.[i] [ii] [iii]

Relatie tussen gehoorverlies en afname volume hersenen

Ook zijn er het afgelopen decennium aardig wat onderzoeksresultaten verschenen waarin de relatie tussen gehoorverlies en de afname in volume van bepaalde hersengebieden zijn aangetoond. Daarbij is in een tweetal studies een relatie gevonden tussen gehoorverlies en de afname van de grijze stof in de hersenen.[iv] [v] Deze grijze stof in de hersenen is verantwoordelijk voor de informatieverwerking. De kenmerkende grijsbruine kleur wordt veroorzaakt doordat de grijze stof een mengsel is van bloedvaten en cellichamen van zenuwcellen. Er is overigens ook een studie die dit verband niet laat zien[vi].
Een andere grote studie vond juist een verband tussen gehoorverlies en de witte stof in de hersenen[vii].  Deze witte stof is verantwoordelijk voor de onderlinge communicatie tussen de zenuwcellen.

Ook afname volume hippocampus

Ook is er onderzoek dat een verband tussen slechthorendheid en afname van het algehele volume van de hersenen laat zien[viii]. Een dergelijke atrofiering is met MRI onderzoek ook bij specifieke hersenstructuren gevonden zoals de hippocampus[ix]. Onderzoek daarnaar liet zien dat bij toenemende mate van slechthorendheid het volume van de hippocampus afneemt. Volgens de onderzoekers suggereren de resultaten dat de aanwezigheid van slechthorendheid na middelbare leeftijd invloed kan hebben op de atrofiëring van deze hippocampus. De hippocampus is een onderdeel van het limbisch systeem van onze hersenen en is voornamelijk betrokken bij het opslaan van nieuwe herinneringen over bepaalde gebeurtenissen of van recente informatie. In hoeverre de hippocampus betrokken is bij het ophalen van oudere informatie en gebeurtenissen is onduidelijk.  Wél wordt verondersteld dat de hippocampus betrokken is bij het ophalen van herinneringen die relatief vers in het geheugen zijn terecht gekomen.

Verlies kortetermijngeheugen en desorientatie

Bij de ziekte van Alzheimer en ook andere vormen van dementie is deze hippocampus juist één van de delen in de hersenen die wordt aangedaan. Schade aan de hippocampus ook wel door zijn vorm ‘zeepaardje’ genoemd, bestaat onder meer uit verlies van het kortetermijngeheugen en desoriëntatie. Desoriëntatie kan op verschillende gebieden plaatsvinden. Het kan bijvoorbeeld zich voordoen in de tijd. Iemand weet dan niet meer welke dag het is, hoe laat het is, welke maand van het jaar of welk jaar zelf. Bij dementerende kan het soms ook onduidelijk zijn of het dag of nacht is. Ze gaan dan bijvoorbeeld midden in de nacht douchen en zich aankleden. Desoriëntatie in de tijd kan zich uiten doordat iemand niet meer weet hoelang geleden iets is gebeurd. Desoriëntatie kan zich ook voordoen op het gebied van plaats. Iemand kan dan de weg naar huis niet meer terugvinden, weet niet meer waar hij woont of weet in huis of verzorgingshuis zijn eigen kamer of het toilet niet meer te vinden. Ook kan de desoriëntatie in persoon zich voordoen. De echtgenoot wordt bijvoorbeeld aangezien voor de vader of moeder en een zoon voor een neef of als man.

Hoorrevalidatie kan mogelijk achteruitgang cognitieve processen en dementie remmen

Aan de hand van de eerder aangehaalde onderzoeken wordt verondersteld dat slechthorendheid een risicofactor is voor dementie en ook dat hoorrevalidatie de achteruitgang van cognitieve processen en mogelijk ook dementie kan remmen of omkeren. Of dit ook daadwerkelijk zo is, moet nog blijken. Het kan natuurlijk ook zo zijn dat een verminderde doorbloeding (van zowel het binnenoor als de hersenen) de oorzaak van de achteruitgang van zowel het gehoor als de cognitieve processen en hersenstructuren is.

Lopend onderzoek kan in nabije toekomst meer helderheid geven

Op dit moment loopt er een Amerikaans onderzoek[x] waaraan 850 goed functionerende ouderen in de leeftijd van 70 tot 84 jaar zonder dementie meedoen die een mild tot matig gehoorverlies hebben. De deelnemers worden random ingedeeld in een groep die hoortoestellen krijgt óf in een groep die leert hoe je gezond oud kunt worden.
In het onderzoek wordt onder meer gekeken naar cognitieve achteruitgang en dementie. Daarnaast wordt met MRI onderzoek gekeken naar de hersenstructuren en ook naar het fysiek en sociaal functioneren, de kwaliteit van leven (gezondheidsgerelateerd) en de fysieke activiteit.

Het onderzoek is begin vorig jaar gestart en de resultaten zullen in 2022 bekend worden.
Mogelijk blijkt dan dat hoorrevalidatie inderdaad zo belangrijk is voor een gezond stel hersenen als verwacht en eenieder die werkzaam is binnen het audiologisch veld nog meer bijdraagt aan een gezonde mentale toekomst van ouderen dan nu al het geval is.

Flinke stijging verwacht aantal mensen met dementie

Dementie is een verzamelnaam voor de verslechtering van de cognitieve vermogens. De meest voorkomende oorzaak is de ziekte van Alzheimer, maar er bestaan ook andere vormen zoals vasculaire dementie en rontotemporale dementie en Lewy body dementie. In Nederland hebben ruim 270.000 mensen een vorm van dementie. Een op de vijf Nederlanders loopt het risico om op enig moment dement te worden. De verwachting is dan ook dat het aantal de komende jaren door de vergrijzing flink zal stijgen en wel naar zo’n 620.000 in 2050.

Onderzoeksreferenties artikel: Slechthorendheid, cognitieve achteruitgang en dementie

[i] Loughrey DG, Kelly ME, Kelley GA, Brennan S, Lawlor BA. Association of Age-Related Hearing Loss With Cognitive Function, Cognitive Impairment, and Dementia: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Otolaryngol Head Neck Surg. 2017;144(2):115-126.

[ii] Thomson RS, Auduong P, Miller AT, Gurgel RK. Hearing loss as a risk factor for dementia: A systematic review. Laryngoscope Investig Otolaryngol. 2017;2(2):69-79. Published 2017 Mar 16. doi:10.1002/lio2.65

[iii] Loughrey DG, Kelly ME, Kelley GA, Brennan S, Lawlor BA. Association of Age-Related Hearing Loss With Cognitive Function, Cognitive Impairment, and Dementia: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Otolaryngol Head Neck Surg. 2017;144(2):115-126.

[iv] Hearing loss in older adults affects neural systems supporting speech comprehension. Peelle JE, Troiani V, Grossman M, Wingfield A J Neurosci. 2011 Aug 31; 31(35):12638-43.

[v] Auditory cortex signs of age-related hearing loss. Eckert MA, Cute SL, Vaden KI Jr, Kuchinsky SE, Dubno JRJ Assoc Res Otolaryngol. 2012 Oct; 13(5):703-13

[vi] Diffusion tensor imaging and MR morphometry of the central auditory pathway and auditory cortex in aging. Profant O, Škoch A, Balogová Z, Tintěra J, Hlinka J, Syka J, Neuroscience. 2014 Feb 28; 260():87-97.

[vii] Rigters S. C., Bos D., Metselaar M., Roshchupkin G. V., Baatenburg de Jong R. J., Ikram M. A., et al. (2017). Hearing impairment is associated with smaller brain volume in aging. Front. Aging Neurosci. 9:2 10.3389/fnagi. 2017

[viii] Lin F. R., Ferrucci L., An Y., Goh J. O., Doshi J., Metter E. J., et al. (2014). Association of hearing impairment with brain volume changes in older adults. Neuroimage 90 84–92. 10.1016/j.neuroimage.2013.12.059

[ix] Uchida Y, Nishita Y, Kato T, et al. Smaller Hippocampal Volume and Degraded Peripheral Hearing Among Japanese Community Dwellers. Front Aging Neurosci. 2018;10:319. Published 2018 Oct 16. doi:10.3389/fnagi.2018.00319

[x] Deal JA, Goman AM, Albert MS, et al. Hearing treatment for reducing cognitive decline: Design and methods of the Aging and Cognitive Health Evaluation in Elders randomized controlled trial. Alzheimers Dement (N Y). 2018;4:499-507. Published 2018 Oct 5. doi:10.1016/j.trci.2018.08.007